Een kroeg, een bibliotheek en een moskee: kerkgebouwen?

In Nederland is er al sinds de jaren zestig sprake van een leegloop van kerken. Dat betekent dat de kerkgebouwen die Nederland rijk is, steeds minder worden gebruikt voor christelijke kerkdiensten. Sommige kerken worden afgebroken. Andere kerken krijgen een nieuwe of andere functie. Voor veel christelijke gemeenten betekent het dat zij afscheid moeten nemen van hun religieuze ruimte. Het is voor gemeenteleden dus een gebouw met veel herinneringen en emotionele waarde. De herbestemming van kerkgebouwen is dan ook niet zo maar iets en moet zorgvuldig gebeuren. De plaatselijke gemeente en het kerkbestuur bekijken vaak samen de oplossingen en stellen voorwaarden op. De afgelopen decennia is een aantal kerken met een nieuwe bestemming erg bekend geworden.

 

Utrecht Maria Minor Belgisch Biercafé Olivier

Bron: Biernet.nl

Eén van de bekendste herbestemde kerken is Maria Minor in Utrecht. Deze katholieke schuilkerk is vandaag de dag beter bekend als Belgisch Biercafé Olivier. Rond 1970 raakt de kerk buiten gebruikt als gebedshuis. De huidige ondernemers van Olivier hechtte echter wel waarde aan de religieuze/kerkelijke kenmerken van het gebouw. Maria en Jezus prijken aan de muur en ook het orgel is behouden.

Naast de kerkelijke architectuur is er dus meer christelijk gedachtegoed terug te vinden. Waarom de beelden, het orgel en andere elementen zijn behouden heeft te maken

Bron: https://utrecht.cafe-olivier.be/

met monumentaal erfgoed. Bepaalde elementen zijn essentieel om de historie van een pand te kunnen vatten. De religieuze elementen geven duidelijk weer dat het Belgische Biercafé Olivier ooit een kerk is geweest. Dat maakt de horecagelegenheid voor veel mensen extra bijzonder, ook als zij niet religieus of christelijk zijn.

 

Maastricht – Dominicanenkerk – Boekhandel Dominicanen

Bron: Facebook Boekhandel Dominicanen

De Dominicanenkerk was al lange tijd niet meer in gebruik toen het werd omgetoverd tot een boekhandel. De kerk was een monument en werd voor van alles gebruikt. Hoewel de religieuze functie van de kerk niet meer ter discussie stond tijdens de herbestemming tot boekhandel is er wel zorgvuldig met de architectuur omgegaan. De stellage die in de kerk is gebouwd, is niet verbonden met de originele constructie van het pand. Het interieur kan er dus worden uitgehaald zonder dat het de authentieke architectuur aantast.

Bron: https://www.metronieuws.nl/

Het kerkgebouw van de Dominicanenkerk heeft dus al lange tijd geen religieuze invulling meer. Toch blijft het een gebouw wat bijzonder wordt gevonden. Door veel toeristenorganisaties wordt het gebouw en de huidige boekhandel geprezen om zijn schoonheid. Aan het gebouw zelf wordt dus een esthetische waarde toegekend. De kerk wordt door veel mensen veel te mooi gevonden om te mogen worden afgebroken en de boekhandel lijkt de ideale herbestemming te zijn voor dit voormalig kerkgebouw.

 

Amsterdam – St. Ignatiuskerk – Fatih Moskee

Auteursrechten: Phototraveller

Op de Rozengracht in Amsterdam werd in de jaren twintig de St. Ignatiuskerk gebouwd. Deze katholieke jezuïeten kerk raakte in de jaren zeventig buiten gebruik als religieus gebedshuis. De kerk werd echter niet direct een moskee, maar kreeg eerst andere bestemmingen zoals een tapijtenwinkel en een muziekpaleis. In de jaren tachtig werd het gebouw herbestemd om wederom een gebedshuis te worden, maar dit maal voor moslims.

 

Bron: http://www.tussentaalenbeeld.nl/

De transformatie van de St. Ignatiuskerk naar Fatih Moskee is breed onderzocht en veel besproken. Het is immers een bijzonder proces waarbij twee religieuze tradities met elkaar in aanraking komen. Om de St. Ignatiuskerk te transformeren tot de Fatih Moskee moest er veel aan worden veranderd. Moslims hebben immers andere rituelen dan Jezuïeten. De ingang is verplaatst, er ligt tapijt, er prijkt een Arabische tekst op de muur en er hangen grote kroonluchters. Aan de architectuur en het roosvenster is echter goed te herkennen dat het gebouw vroeger ook dienst deed als kerk. Deze mooie architectuur heeft er wellicht ook voor gezorgd dat de Islamitische Stichting Nederland (ISN), zag dat dit goed dienst kon doen als moskee in het centrum van Amsterdam.

 

Herbestemming van kerkgebouwen

Voor veel mensen hebben kerkgebouwen een sentimentele of esthetische waarde. Wanneer de christelijke en rituele traditie uit de kerk verdwijnt betekent het niet dat het gebouw niets meer waard is. Voor veel kerkgebouwen worden er nieuwe invullingen bedacht. Soms komt er een nieuwe of andere religieuze traditie in dit zelfde kerkgebouw, maar vaak wordt het bouwwerk omgetoverd naar iets totaal anders. Maar zelfs wanneer een kerk een café wordt, blijft de religieuze geschiedenis een belangrijk aspect van het gebouw, die niet zomaar verdwijnt.

N.B. De leegloop van kerkgebouwen betekent niet dat Nederland per definitie minder religieus wordt. Het betekent wel dat de gevestigde geïnstitutionaliseerde christelijke geloven minder leden hebben.

N.B. 2: Dit artikel bevat korte beschrijvingen van de transformatie van drie oude kerken. Over dit onderwerp is nog veel meer te vertellen, geschreven en te vinden.

 

Bronnen

Voor meer informatie over de herbestemming van kerkgebouwen zie het project The Urban SacredReligious Matters en Iconic Religion.

Nederlandse Religiegeschiedenis, door Joris van Eijnatten 

Over de verbouwing van Maria Minor tot Olivier

Over de Dominicanenkerk tot Boekhandel Dominicanen, ook hier

Over de St. Ignatiuskerk tot Fatih Moskee en het onderzoek van Daan Beekers

Allemaal anders en toch niet

Allemaal anders en toch niet
Deze blog is gebaseerd op een eerder geschreven artikel van Lianne van Valen over de rol van het Jaarwiel in de Wicca. Voor de geïnteresseerden is dit artikel ter inzage op te vragen via lianne@religiousbusiness.org

Volgende week dinsdag, 1 augustus, is het feest Lughnasadh, of Lammas. Met dit feest wordt het oogstseizoen ingeluid. Vele mannen en vrouwen, in met name Noordwest-Europa en de Verenigde Staten, besteden op een of andere manier aandacht aan dit feest. Toch zal het voor veel lezers van deze column de eerste keer zijn dat ze van Lughnasadh horen. Het feest maakt namelijk onderdeel uit van de reeks jaarfeesten van de wicca, een van de meest mysterieuze religies van deze tijd.

Een deel van het mysterieuze karakter van wicca is ontstaan door de associaties met (historische) hekserij. De eerste wiccans beriepen zich op een pre-christelijke vruchtbaarheidscultus, welke in de late middeleeuwen door de katholieke kerk uitgeroeid zou zijn tijdens de heksenverbrandingen. Zij gingen er van uit dat de vrouwen en mannen die in die periode ter dood veroordeeld zijn, daadwerkelijk lid waren van een geheim, heidens genootschap. Het bestaan van een dergelijk genootschap is echter nooit bewezen, en ook binnen de Wicca gemeenschap lijkt het standvastige geloof hierin steeds meer af te nemen.

Jaarwiel
Afbeelding via Leon van Gulik

Een andere, meer belangrijke reden waarom wicca in nevelen gehuld is, is vanwege haar niet-geïnstitutionaliseerde karakter. Wiccans hebben geen religieuze gebouwen of heilig boek. Er zijn gemeenschappen, maar de religie kan ook individueel beoefend worden. Er is veel discussie over of iemand officieel geïnitieerd moet worden, of over hoe de feesten gevierd moeten worden. Dit alles maakt het lastig om te bepalen (A) hoeveel wiccans er zijn en (B) waar ze precies in geloven.

Wicca wordt over het algemeen beschouwd als een “jonge” religie. Hoewel haar religieuze traditie teruggaat tot voor het christendom, wordt haar ontstaan volgens de wetenschap gedateerd tot de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw. Wicca, evenals andere paganistische, of heidense, religies, is sterk aan populariteit toegenomen in de afgelopen decennia. Hoewel er dus geen officieel ledenbestand is, kunnen een dergelijke conclusie getrokken worden uit bijvoorbeeld de populariteit van het onderwerp op internet en in literatuur.

Het is lastig, wellicht zelfs onmogelijk, om in enkele zinnen te vatten wat de religie van wiccans precies omvat. Zoals gezegd is het beoefenen van wicca sterk geïndividualiseerd. Zelfs mensen die de religie in groepen -of covens- beoefenen, kunnen dit naar eigen wens inrichten. Zo ontstaan verschillende godsbeelden, rituelen en praktijken. Toch zijn er overkoepelende karakteristieken die eenheid aanbrengen binnen de versplinterde praktijk van de wicca. Dit zijn karakteristieken als verbondenheid met de natuur, een focus op ervaring in plaats van aanbidding en het gebruik van het jaarwiel. Dit jaarwiel is een soort kalender, zoals te zien in de afbeelding hierboven. Het jaarwiel omvat acht feesten, waarvan vier gebaseerd zijn op agrarische seizoenen en de andere vier op de stand van de zon. Als kalender fungeert het jaarwiel als het ware als een fundament voor het beoefenen van wicca; hoe de feesten ook ingevuld worden, alle wiccans vieren grofweg dezelfde: ook dinsdag weer.

Maatschappelijke organisaties en christendom in Nederland

Veel maatschappelijke organisaties in Nederland hebben een christelijke oorsprong. Organisaties als

(bron: blog.han.nl)

PAX (voorheen IKV PAX Christi), Oikos, Stichting Present, Oxfam-Novib (toentertijd Novib) en zelfs de Postcodeloterij hebben een verweven geschiedenis met de christelijke kerk, dominees en paters. Is dit toeval? Nee, zeer zeker niet.

Zoals op meer plaatsen in de wereld vervulde de kerk en de christelijke ambten eeuwen lang een belangrijke sociale, verzorgende rol in de samenleving: scholing, armoedezorg, financiële bijstand, ziekenzorg, weeshuizen en meer. Naarmate Nederland steeds meer een verzorgingsstaat werd, nam de

Uitdeling brood door diaconie (bron: www.canonsociaalwerk.eu )

staat deze rol van de kerk over. Hierdoor werd de rol van de kerk in de samenleving anders. Immers, men hoefde niet meer lid te zijn van een kerk om kans te maken op goede zorg of persoonlijke hulp bij nood. Voor kerken betekende dit dat zij de zorg die zij gaven op andere manieren vorm zijn gaan geven. Want hoewel het beter ging met Nederland, betekende dit niet dat de wereld zorgeloos is. Kerken zagen de noodzaak om de hulp die zij boden, anders te organiseren en nieuwe missies te stellen.

Na de Tweede Wereld Oorlog deden zich veel verschillende onderwerpen voor waar de kerk en kerkelijk leiders zich door gemotiveerd voelde. Zo is PAX in eerste instantie door de Nederlandse rooms-katholieke kerk in het leven geroepen als tegengeluid aan de kernwapenwedloop en de christelijke leiders achter Oxfam-Novib wilde de hulp die zij zelf hadden ontvangen na de oorlog, aan anderen in de wereld terug geven. Door globalisering werd het voor organisaties als PAX en Oxfam-Novib mogelijk om hulp wereldwijd te bieden.

(bron: kampen.online)

Oikos en Stichting Present zijn jongere organisaties dan PAX en Oxfam-Novib. Ook Oikos en Stichting Present zijn ontstaan vanuit kerken en hebben een grote christelijke achterban. Deze organisaties oriënteren zich echter niet wereldwijd maar richten zich (hoofdzakelijk) op Nederland. Oikos richt zich onder andere op het ondersteunen en ontwikkelen van initiatieven die bijdragen aan een betere samenleving. Stichting Present is een platform waar groepen zich kunnen aanmelden voor vrijwilligerswerk en waar hulpverleners extra hulp kunnen aanvragen voor bijvoorbeeld het schilderen van een huis van een cliënt of extra aandacht voor ouderen tijdens een activiteit in een woonzorgcentrum.

Dat deze organisaties een christelijke of kerkelijke oorsprong hebben, betekent niet dat deze organisaties terughoudend staan ten opzichte van niet-christenen. In tegendeel, in veel van deze organisaties werken steeds meer verschillende mensen met verschillende achtergronden samen. Het betekent echter niet dat de christelijke identiteit van deze organisaties volledig is verdwenen. De christelijke waarden en normen worden echter vaak zo verwoord dat deze ook voor niet-christenen toegankelijk zijn.

 

Bronnen:

www.paxvoorvrede.nl

www.oxfam-novib.nl

www.stichtingoikos.nl

www.stichtingpresent.nl

Samuel Moyn, Human Rights and the uses of history (Verso, London 2014).

Maarten van den Bos, Mensen van goede wil (Wereldbibliotheek, Amsterdam 2015).

Colleges van Paul van Trigt, voor het vak Humanitaire campagnes aan de Universiteit Utrecht.

Minder religieus, of ánders religieus?

“Jongeren steeds minder vaak religieus” kopte Trouw recentelijk. In de afgelopen 10 jaar is het aantal religieuze jongeren gedaald tot 41%, aldus een onderzoek van het CBS. Ongeveer de helft van die jongeren is christen. Het resterende percentage valt uiteen in moslims, boeddhisten en hindoes. Dergelijke cijfers worden graag aangegrepen als een argument voor theorieën over secularisering en het verdwijnen van religie uit de samenleving. Immers, slechts 41% van de jongeren tot 25 jaar identificeert zich nog als religieus. Dit aantal daalt al jaren.

Maar, moeten we ons afvragen, is onze definitie van religie niet ook erg nauw? In de afgelopen jaren heeft religiewetenschappelijk onderzoek zich opengesteld voor new age, individualisering van het geloofsleven, spiritualiteit en multiple-religious-belonging. Als er íets is wat we ons in de afgelopen decennia hebben gerealiseerd, dan is het dat religie veel meer is dan traditionele, geïnstitutionaliseerde systemen.

Naar onze mening is dit een goede ontwikkeling. Hoewel we altijd kritisch moeten kijken naar wat we wel en niet als religie bestempelen, moeten we tegelijkertijd open staan voor alle verschillende, individuele manieren waarop mensen hun leven zin geven. Helaas is deze variëteit aan manieren wel moeilijker te meten, met als gevolg dat onderzoeken ze vaak links laten liggen. Het CBS richt zich op de grote religieuze instituten, zoals christendom en islam. Een ander groot onderzoek wat recent werd gepresenteerd, de nieuwste uitgave van God in Nederland, keek zelfs niet eens verder dan het christendom. Het is niet zo dat deze onderzoeken niet belangrijk zijn: in tegendeel, ze kunnen zeer zinnige data opleveren. Wel blijft het belangrijk dat we kritisch blijven kijken naar de inhoud van de onderzoeken. De religieuze nuance van Nederland is namelijk niet in een krantenkop te vangen.

 

Deze blog is een reactie op het artikel “Jongeren zijn steeds minder vaak religieus”, gepubliceerd in Trouw op 22 februari 2017. Voor het volledige artikel, klik hier.

Visit Us On TwitterVisit Us On FacebookVisit Us On InstagramVisit Us On Linkedin